inspiratie, legitimatie en verbinding
Deze website wordt inmiddels elke maand meer dan 150.000 keer bezocht! De verhalen komen van leraren, schoolleiders, bestuurders, ouders/opvoeders en onderwijsbetrokkenen zelf.
Slide background
Slide background
Slide background
Slide background
Slide background
Slide background
Slide background
Slide background
Slide background

profiel

Sarina Hoogendam


Sarina Hoogendam
Bekijk mijn profiel

Stemming van hetkind
twitter
facebook
Onderwijsavond Kees van der Wolf: ‘Experts weten wat ze weten, zonder het te weten’

18 maart 2014

Sarina Hoogendam

Hetkind-themalogo-onderwijsavondElke leraar kent zo’n situatie, waarin je niet meer verder komt met een leerling. De stress die dat met zich meebrengt, maakt dat je ook niet meer in contact staat met je intuïtie en niet meer zuiver kan reageren. Kees van der Wolf schetste op de onderwijsavond van 13 maart 2014 hoe ingewikkeld het is om leraar te zijn, een ‘werker in het wild’. Hij bracht in zijn voordracht – volgens Luc Stevens een klassiek academisch college – twee werelden bijeen: de theorie en de praktijk. Hij toonde  de grenzen en mogelijkheden aan beide kanten. Sarina Hoogendam vat de avond over leraren als frontliniewerkers samen. ‘Experts weten wat ze weten, zonder het te weten.’

Kees van der Wolf overleed op zondag 7 november 2014 op Curacao, tijdens of als gevolg van snorkelen in Piscaderabaai.  Prof. dr. Van der Wolf was onderwijskundige en verbonden aan de Universiteit van Amsterdam en de Anton de Kom Universiteit van Suriname. In de eerste week van november was hij juist aan de University of Curaçao (UoC) benoemd tot buitengewoon hoogleraar ‘Onderwijs en onderwijsinnovatie, in het bijzonder met betrekking tot de lokale en Caribische context’.  Kees van der Wolf is 70 jaar geworden.

Docent zijn is een ingewikkeld beroep. Alleen al omdat je als docent, net als iedereen die in een publieke functie werkt, een frontliniewerker bent. Frontliniewerkers zijn het verlengstuk van de overheid, de uitvoerders van de verlangens en wensen die in de samenleving leven.

Frontliniewerkers fungeren als tolk tussen de leefwereld en de systeemwereld. Ze hebben voordurend te maken met omstandigheden die niet binnen de regels van het systeem passen. Van hen wordt echter wel verwacht dat ze zich aan de regels houden en efficiënt en transparant werken, ondanks dat de omstandigheden zich er niet toe lenen.

download (34)Frontliniewerkers hebben doorlopend te maken met dilemma’s en het maken van keuzes. En de uitkomst van die keuzes is ook nog eens niet honderd procent bevredigend. Bijvoorbeeld als een kind opgroeit bij een moeder met verslavingsproblematiek, moet  het dan uit huis geplaatst worden? Je wilt een kind niet bij zijn moeder vandaan halen, maar ook niet dat het verwaarloosd wordt. Welke keuze je ook maakt, het is nooit helemaal goed.

‘In theorie is er geen verschil tussen theorie en praktijk maar in praktijk wel.’ Yogi Berra, Amerikaanse honkballer

Gedragstheorieën en hun praktische toepassing

Wat hebben theorieën over gedrag de leraar te bieden als het gaat om problemen in de praktijk? Er zijn heel veel theorieën die uitgaan van bewuste, geplande ingrepen om gedrag te beïnvloeden. Maar een leraar is per jaar betrokken bij duizenden interacties met jongeren. Het is onmogelijk om bij elke interactie bewust een theorie in te zetten. Je kunt niet voor elke situatie een handelingsplan maken en daarmee de leraar bijstaan.

visible-learning-meta-study-by-john-hattie-book-coverProfessor John Hattie (Visible Learning: a synthesis of over 800 meta-analyses relating to achievement) heeft de resultaten van meer dan 50.000 onderzoeken over de hele wereld met elkaar vergeleken en uitgezocht welke factoren daadwerkelijk effect hebben op leerprestaties. Op zich een goed en belanghebbend onderzoek. Maar toch is er een kanttekening te plaatsen bij het toepassen van dit soort evidence-based onderzoeken in de praktijk. De uitkomsten ervan zijn namelijk contextloos. De normen en waarden die gelden in de omgang met jongeren komen er niet in terug. Bij onderwijs gebaseerd op wetenschappelijke resultaten, wordt het  maatschappelijk debat over  ‘goed’ onderwijs buitengesloten.

De deskundigheid van de leraar bestaat niet uit het goed kunnen toepassen van evidence based practice, maar uit het hanteerbaar maken van complexiteit. Hoe weet je in steeds wisselende situaties wat je moet doen? Bij leraren overheerst de behoefte om deze kennis  van buitenaf te  halen en hun begeleiders werken daaraan mee. Daardoor ontstaat een cultuur van ‘handelingsadviezen’, veelal gebaseerd op het gedrag van de leerlingen. Leraren zijn echter niet de aangewezen personen om gedrag te classificeren en  ook hebben ze de daarop gebaseerde handelingsadviezen niet nodig. Ze oordelen en schatten namelijk zelf in hoe te handelen in complexe situaties.

Knowing in Action

Uit onderzoek van onder andere professor Donald Schön (Reflective practice) blijkt dat leraren intuïtief  ‘weten’ wat ze moeten doen. ‘Knowing in action’ is de verborgen kennis die heel snel intuïtief naar boven komt en  het handelen van de leraar stuurt. Het is niet de kennis over een stoornis die zorgt dat er in situaties goed wordt gehandeld maar deze ‘eigen’ kennis. De theoretische kennis versterkt wel deze ‘eigen’ kennis maar voornamelijk doordat er achteraf mee gereflecteerd wordt op het handelen. In de dagelijkse praktijk is theoretische kennis dus niet leidend maar retrospectief.

You think you are leading, but it is you being led

Bij gedragsproblemen brengen leraar en leerling beiden gedrag in. Daarbij kun je zowel risicoleerlingen als ook  risicoleraren hebben. Een risicoleerling loopt het meeste risico als hij een risicoleraar tegenkomt. Kinderen brengen bij leraren namelijk net zoveel teweeg als leraren bij kinderen. Leerlingen met gedragsproblemen geven zelf aan het meest gehad te hebben aan leraren die onder alle omstandigheden ‘in control’ bleven.

Het onderwijs en de waarden van Apollo en Dionysos

001apollo-bacchusApollo is de God van de controle. Orde, regels en professionaliteit  zijn de kenmerken die bij hem horen. Apollo staat voor het ideaal van de ‘verlichting’. Dionysos is de God van de kunst. Plezier, ontsnappen aan regels en geen maat kunnen houden zijn de kenmerken die bij Dionysos horen. Dionysos staat voor het ideaal van de romantiek. Apollo en Dionysos staan symbool voor verstarring versus losbandigheid. De mens beweegt zich continu in het spanningsveld tussen Apollo en Dionysos. De kunst is het evenwicht te bewaren. In het huidige onderwijs is Apollo sterk vertegenwoordigt en is er weinig ruimte voor Dionysos. Daardoor is het voor leraren  lastig buiten gestelde kaders te denken.

Het slimme onbewuste

Experts weten wat ze weten, zonder het te weten. Onbewuste processen worden in de wetenschap onderschat en het logische, beredeneerbare wordt overschat. Negenennegentig procent van ons gedrag is onbewust. Eén procent is bewust. (Ap Dijksterhuis, het slimme onbewuste). Intuïtie is trefzeker en dat is wetenschappelijk aangetoond.

Het leraarschap bestaat dus uit weten in onzekerheid en beslissen in onzekerheid. Professor Karl Weick (Managing the unexpected)  heeft dit intuïtieve weten en handelen onderzocht. Hij ontdekte dat bij dit ‘weten’ bekende elementen uit een stroom van nieuwe informatie worden managing_unexpected_weick_cover gehaald en dat het handelen daarop afgestemd wordt. Dit proces heet sensemaking ofwel zingeving.

Sensemaking  gaat verder dan alleen een situatie interpreteren. Bij interpreteren gaat het alleen om ‘ontdekken’, bij sensemaking  gaat het om ‘uitvinden’. Mensen creëren betekenisvolle situaties vanuit hun identiteit, hun idee over wie ze zelf (willen) zijn. Dit proces gebeurt in interactie met de ander en de uitkomst wordt meer bepaald door plausibiliteit dan door nauwkeurigheid. De ‘waarheid’ is dat wat werkt. Bij sensemaking  wordt de ervaring achteraf gestructureerd, het is retrospectief.  Sensemaking is een continu proces zonder begin of eind. Je zit er altijd midden in.

Intuïtie en emotie

Intuïtie en emotie hangen sterk met elkaar samen. Als we gespannen, geïrriteerd of boos zijn verliezen we het contact met onze intuïtie. We oordelen dan onbewust op basis van gevoelens van voorkeur of afkeer. Je eigen stemming heeft grote invloed op het intuïtieve proces. Een positieve instelling zorgt ervoor dat je intuïtiever en creatiever bent. Een leraar die emotioneel goed functioneert maakt keuzes vanuit intuïtie. Een leraar die emotioneel niet goed functioneert maakt keuzes vanuit ratio. Dit systeem is logger, trager, ordelijker en meer verantwoordbaar. Meestal leidt ratio echter tot het maken van de verkeerde keuze.

Stress

Stress speelt een grote rol in de emotieregulatie. Stress ontstaat als de draaglast de draagkracht overtreft. Als incidenten en conflicten de loop van de dag bepalen ervaart de leerkracht verlies van controle. De ‘stijl’ die de leraar als eigen ervaart is niet meer toereikend. Er ontstaat irritatie, de leerling wordt afstandelijk bejegend en bij iedere confrontatie wordt dat sterker. Leerkrachten willen op een positieve manier met leerlingen omgaan, ze zijn immers niet in het vak gegaan om een hekel te krijgen aan kinderen. Ze komen in een moreel conflict en ervaren schuldgevoelens. Er ontstaat een aantasting van de eigen zelfwaardering.

Vanuit de neurobiologie is bekend dat stress invloed heeft op de mate van arousal. Arousal is de activatietoestand van het zenuwstelsel. Bij een lage arousal ben je slaperig, een gemiddelde arousal alert  en bij een hoge arousal ontstaat angst. Als je in een toestand van hoge arousal bent kun je niet meer intuïtief handelen. Er is sprake van een fysiologische ontregeling. Bepaalde kinderen kunnen een voortdurende toestand van hoge arousal veroorzaken bij leraren. Dan ontstaat als het ware een soort sociale allergische reactie ten aanzien van deze kinderen.

Goede handelingsadviezen

foto (90)Hoe kunnen we ontregelde leraren helpen? Aanknopingspunten hiervoor liggen in de handelingsadviezen. Die moeten niet gegeven worden op basis van de stoornis van de leerling, maar op het niveau van het reguleren van de arousal van de leerkracht. De leerkracht kan geholpen worden via methodes als biofeedback om  het spanningsniveau te reguleren.

Daarnaast moet de probleemberg klein gemaakt worden. Het idee dat een probleem groot is maakt het probleem namelijk ook groot. De leraar moet bereikbare, eenvoudige oplossingen aangereikt krijgen voor kleine problemen (small wins). Als de leraar kan teruggrijpen naar iets dat altijd werkt vergroot dat de kans op succeservaring. De leraar voelt zich weer competenter, het arousal niveau wordt verlaagd en de leraar maakt weer  keuzes op grond van zijn intuïtie.

Alle kinderen, maar vooral de kinderen met gedragsproblemen, hebben leerkrachten nodig die fysiologisch en emotioneel goed gereguleerd zijn. Ontregelde leerkrachten hebben op hun beurt  begeleiders nodig die handelingsadviezen geven op het gebied van emotieregulatie en fysiologisch functioneren. Dan wordt het leraarschap voor alle leraren weer wat het moet zijn. Het leukste, spannendste, meest uitdagende  en fantastische beroep ter wereld.

Sarina Hoogendam is docent Algemeen Vormend Onderwijs op het Educatief Centrum te Rotterdam.

Volgende onderwijsavond in Driebergen: Gert Biesta op donderdag 15 mei, plus Masterclass op 16 mei.

Meer informatie en aanmelden via deze link.