inspiratie, legitimatie en verbinding
Deze website wordt inmiddels elke maand meer dan 150.000 keer bezocht! De verhalen komen van leraren, schoolleiders, bestuurders, ouders/opvoeders en onderwijsbetrokkenen zelf.
Slide background
Slide background
Slide background
Slide background
Slide background
Slide background
Slide background
Slide background
Slide background

profiel

Rob Bekker


Rob Bekker
Bekijk mijn profiel

Stemming van hetkind
twitter

‘Leraar worden? Mijn ervaring: enige aanleg is vereist, maar geen garantie voor succes’ hetkind.org/?p=57200

Ongeveer 6 uur geleden op hetkind's Twitter via hetkind website

facebook
Homo ludens en speelruimte (13-15): ‘De grenzen van het geoorloofde liggen in de mens, maar de mensen houden zich niet aan zichzelf’

17 februari 2017

Rob Bekker

Geplaatst in: Samenleving, Legitimering

Hoe serieus nemen we spel in ons onderwijs? Al 12 afleveringen lang brengt Rob Bekker ons dichterbij de klassieker Homo ludens van Johan Huizinga. Dit keer komt hij bij een belangrijke essentie, met mogelijke betekenis voor het onderwijs: ‘De speel-ruimte verwordt soms tot een verdeel- en heers-ruimte. Regels kunnen zichzelf niet handhaven. De grenzen van het geoorloofde liggen in de mens, maar de mensen houden zich niet aan zichzelf. Ze nemen zichzelf te serieus en dus niet serieus genoeg.’

Vorige  zomer las NT2-leraar Rob Bekker de klassieker Homo ludens van Johan Huizinga, uit 1938. Een in Nederland ondergesneeuwd meesterwerk, dat de rode draad vormt in het magazine van hetkind over Speelruimte. Eind augustus leverde Rob zijn boekbespreking in: 26 delen, 33 A4’tjes, ruim 15.000 woorden. Vanaf 7 november 2016 zijn de eerste delen online gezet. Op weg naar de lente gaan we daarmee door. Iedere vrijdag tref je drie nieuwe afleveringen uit de serie.

Lees mee met Robs trektocht door de wereld van spel en ernst, een reis in 26 afleveringen. Beurtelings leest Rob in het boek (vandaar soms het oude Nederlandsch) en kijkt dan op van de bladzijdes, waarbij hij de tekst laat inwerken op het leven anno nu, zijn werk als leraar op ISK-school Ithaka en de relatie tot zijn leerlingen, zijn ‘taalgezellen’.

Eerdere afleveringen uit de serie vind je achter deze link.

13 In spel gaat het niet om het verdelgen der vijanden als goddelijk gebod terwille van heilige roem.

Oorlog moet niet een agonale functie der gemeenschap heeten. Het politieke doel van een krijg is verovering, onderwerping, beheersching van een ander volk, buiten de sfeer van een wedkamp. In spel gaat het niet om het verdelgen der vijanden als goddelijk gebod terwille van heilige roem.

Het onoplosbare complex van voorstellingen, dat van rechtsgeding tot kansspel gaat, manifesteert zich het treffendst in de functie van het tweegevecht in archaïsche culturen. De goden begunstigen de winnaar, dat is dus het recht. Vroegtijdig mengt zich in de vervanging van veldslag door twee-gevecht de motiveering dat aldus bloedstorting gespaard wordt.

Rob: Dat ken ik inderdaad uit een verhaal uit Thailand, waar de koningen van twee steden met elkaar streden terwijl de legers toekeken. Ik herinner me een ronkend verbeeldde eenmansbloedstorting.

Het gerechtelijk tweegevecht vertoont van den beginne af de neiging zijn formeele kanten naar voren te keeren en daarmee zijn ludieke trekken te accentueren. Het duel is in wezen een ritueele speelvorm, het is de reglementeering van een onverhoedschen doodslag uit onbedwongen toorn.  De plaats waar het uitgevochten wordt is een speelruimte, de wapenen moeten nauwkeurig gelijk zijn; er wordt een teeken gegeven om te beginnen of op te houden, het aantal schoten is voorgeschreven.  Rob: Dat nauwkeurig gelijk zijn van de wapenen is in de huidige professionele sport niet meer aanwezig. Die houdt daarmee op ‘spel’ te zijn?

In literaire voorstellingen van den strijd als een plechtig spel van eer en deugd heeft zich de idee der ridderschap, van den edelen krijger gevormd. In aansluiting heeft zich, op antieke en christelijke grondslagen, het systeem van het volkenrecht verheven. Uit de ideeën ridderlijkheid en volkenrecht heeft het begrip van zuivere menschelijkheid voedsel getrokken. Een gebruik dat uit den opvatting van den krijg als edel spel van eer voortvloeit, is de uitwisseling van beleefdheden met den vijand. De archaïsche gemeenschap trekt de grenzen van het geoorloofde – de spelregels met andere woorden – eng om den eigen kring van stamgenooten en gelijken. De eer waaraan men getrouw wil blijven, geldt enkel tegenover de gelijken. Zoodra de strijd echter gericht is tegen dezulken die als minder-waardig gelden, hetzij men hen Barbaren noemt of hoe ook, gaat elke beperking van het geweld te loor en ziet men de geschiedenis der menschheid bezoedeld met afschuwelijke wreedheid, waarop Babylonische en Assyrische koningen als godgevallig werk roem droegen. [111 van 235]

Rob: Is God inbegrepen in het spel dat mensen spelen?

Ik was vandaag bij de tentoonstelling New Babylon van Constant. Hij speelde na zijn Cobra-periode met het idee van een nieuwe stad, die hij van twee- naar driedimensionaal dacht en in maquettes uitvoerde. Die stad heeft een dogmatische transparantie –zowel in materialen als in de geest- die op het moment dat ik dit schrijf het hele land overwoekert als een nieuwe ‘gezonde’ visie op hoe mensen onderling en de overheid met ons om dient te gaan. Als Constant ook weer gaat schilderen naast zijn maquettewerk, heet een van zijn schilderijen in 1964 Homo Ludens. Maar het nieuws over Amerikaans oorlogsgeweld verandert het werk dat Constant maakt, het begint Baconeske trekken te vertonen; er is opeens niets speels meer aan. Gisteravond zag ik de verfilming van de dystopische roman van J. G. Ballard High-Rise waarin ook al een mooi plan op papier gierend uit de hand loopt op het moment dat het wordt uitgevoerd en de mensen onderdeel van de theorie worden. De speel-ruimte verwordt tot een verdeel- en heers-ruimte. Regels kunnen zichzelf niet handhaven. De grenzen van het geoorloofde liggen in de mens, maar de mensen in de film houden zich niet aan zichzelf. Daartoe nemen ze zichzelf te serieus en dus niet serieus genoeg. Verbeten houdt men op met spelen. God als scheidsrechter, als beslisser, wordt node gemist.
Droom in theorie. Voer niet uit.

14 It takes two to tango, je kunt niet winnen zonder vooraf een verliezer aan je te binden.

Rob: Het spel is op de wagen, of hoe zegt de Fries dat ook weer? Donderdagavond 21 juli was ik de stad uit en ik miste de Pokémon-battle op De Neude (Utrecht). De volgende dag laat ik me vertellen dat mijn dochter en de winnaar van het spel Kolonisten aan de binnentafel hun avondeten lieten voor wat het was om naar dat kleine plein te gaan en deel te nemen.
Op dat plein kun je het best zien wat qua spel hot is in de stad  (straatvoetbaltoernooien waar beslist wordt wie met zijn daklozenteam Europa in mag!!)

Huizinga stelt in 1929 een moreele ontworteling vast waardoor een fatale ontwikkeling van technische en staatkundige mogelijkheden in den jongsten tijd de moeizaam verworven constructie van het oorlogsrecht, waarbij de tegenstander werd erkend als gelijkwaardige partij die op een eervolle en eerlijke behandeling aanspraak had, in bijna alle gevallen buiten werking konden stellen [buitenspel zetten], zelfs reeds in den gewapenden vrede. Dit spel van het volkenrecht is echter wel de grondslag zelf van de beschaving. Zoodra er leden van die statengemeenschap de verbindendheid van het volkenrecht in praktijk verloochenen, verdwijnt met de laatste louter formeele rest van de spelhouding ook elke aanspraak op beschaving, en zinkt de gemeenschap terug tot onder het niveau de archaïsche cultuur. Immers de volstrekte gewelddadigheid herneemt haar ‘rechten’. Hier ligt dus de gewichtige gevolgtrekking voor de hand, dat zonder een zekere handhaving der spelhouding cultuur in het geheel niet mogelijk is. Amen.

Rob: It takes two to tango, je kunt niet winnen zonder vooraf een verliezer aan je te binden.

In de schooldans kun je niet winnen zonder samen te winnen. Waarom zou dat elders anders zijn?

Bob Dylan schreef in Chronicles: “De tekst is je danspartner.” We zullen niet meer over-ernstig van ‘writer’s block’ spreken. De moderne tijd wil efficiënt zijn, verwordt zeerieux. Speel met alle zinnen.

Het is niet te betwijfelen dat het ideaal van ridderlijke eer, trouw, moed, zelfbedwang en plichtvervulling, de culturen die het gehuldigd hebben, zeer wezenlijk bevorderd en veredeld heeft.

Don Quichotte kon zijn spel enkel spelen doordat zijn omgeving er met een glimlach naar keek en hem niet zo serieus nam als hij zelf deed, Sancho Panza was toeschouwer en deelnemer tegelijk.

Ook al vond het zijn uitdrukking grootendeels in fantazie en fictie, het heeft toch zeer zeker in de opvoeding en in het openbare leven de persoonlijke geestkracht bevorderd en het ethische peil bevorderd.

Rob: Laat fantasie fantasie, laat fantasie de adem / van geen werkelijkheid hoeven te zijn
Laat fantasie klein groot mogen blijven / de open ademhalingskanalen der fantasie

Mind-track vandaag: Simple twist of fate (vertaald naar ‘Lot’) & Rambling Man (welke titel ik verbeterde tot Speelman) door de Utrechtse band Zimihc.

15 Het raadsel is in beginsel en in den beginne heilig spel

Rob: Het spel gaat nergens heen, heeft geen richting of doel nodig. Daarmee is de professionele sport buiten het speelveld beland. Ik zag het gisteravond toen Lance Armstrong in een uitzending na de film Manhattan (hoe speelt de altmodische man met de moderne vrouw in de neurotische stad; je mag de bijvoeglijke namen door elkaar husselen) figureerde. De grote sportman(ipulator) kreeg een diepgemeend ‘lul’ toegemeten van de verslaggever met verstand van zaken die net als iedereen zeven vet(t)e jaren lang erbij genaaid was geworden. In Manhattan wordt net als in High-Rise door de mannelijke hoofdpersonen gesquashed, nog met de houten rackets waarmee ook mijn dansleven begin jaren ‘90 begon. Het gebeurt allemaal en onze kat heeft er geen weet van. Die ligt grappig op het schuurtjedak. Huizinga is overigens nergens te betrappen op enige speelsheid, een eis van de luchtpostmoderne tijd die in het interbellum niet gold. Speel Met Alle Zinnen:

De wedstrijd blijft in wezen een spel, door de vorm aan te nemen van een godspraak, een weddenschap, een rechtsgeding, een gelofte of een raadsel. Spel: een afspraak om in een perk van tijd en ruimte, naar bepaalde regels, in bepaalden vorm, iets te volbrengen, wat een oplossing van een spanning brengt, en wat buiten den gewonen loop des levens staat. Voor den vroegen mensch beteekent iets kunnen en durven macht, maar iets weten beteekent toovermacht. Men wedijvert bij de heilige feesten in het weten omtrent de heilige dingen en hun geheime namen, omtrent den oorsprong der wereld.

In het uitgesproken woord wordt de werking op de wereldorde levend. Huizinga legt het verband tussen raadselspel en heilige wijsbegeerte. SMAZ dus. Moeilijk om een scheiding aan te brengen tussen heilige poëzie, wijsheid die aan waanzin grenst, diepste mystiek en geheimzinnige woordenkraam. Het woord van deze oude priester-zangers zweeft voortdurend langs de poorten van het onkenbare die toch voor ons als voor hen gesloten blijven. Wat er hier van te zeggen valt is dit. In dezen cultischen wedstrijd wordt de wijsbegeerte geboren, niet uit ijdel spel, maar in heilig spel. Wijsbegeerte komt hier op in spelvorm.

Rob: Verderop hebben buren bezoek, vier volwassenen willen ‘even praten’ en het kind dat is meegekomen wil ‘niet alléen spelen’. Waar zal het evenwicht uitkomen, het kind zet als onderhandelingsmiddel ook jengelen in. Dat wordt voorspelbaar zeuren en ten slotte huilen ….
De geluiden over de schutting: mannenstemmen, blokkengerommel en vrouwenstemmen.

Het raadsel is in beginsel en in den beginne heilig spel, het ligt over de grenzen van spel en ernst heen, het is van hoog gewicht zonder daarmee zijn spelkarakter te verliezen. Het cultuurleven brengt gaandeweg een scheiding teweeg tusschen de domeinen die wij als spel en ernst onderscheiden, maar die in oorspronkelijker phase een ongedeeld medium vormen waarin de cultuur opkomt.

Als gezelschapsspel voegt het raadsel zich in allerlei letterkundige schema’s en rhytmische vormen. Bij de Grieken was het opgeven van Aporiën, d.w.z. vragen waarop geen sluitend antwoord te vinden is als gezelschapsspel geliefd.

Rob:
Onvermijdelijk denk ik nu aan alle 81 hoofdstukken van Tao Te King, ik zal het boek herlezen met in mijn achterhoofd dat ik een raadselspel lees i.p.v. een richtlijn voor wijze heersers.

Het raadsel kan tot een letterkundige vorm worden, hetzij tot vermaak of tot leering. Het vraaggesprek van godsdienstigen of wijsgeerigen inhoud brengt den samenhang tusschen het ludieke en het sacrale duidelijk voor oogen. Zeker is het dat de wijsheidzoeker van de oudste tijden af tot de latere sophisten en rhetoren toe, optreedt als een typische kampvechter. Hij daagt zijn mededingers uit, hij tast hen aan door heftige kritiek, en verheft zijn eigen meeningen als de ware met al de jongensachtige verzekerdheid van den archaïschen mensch.
Belangrijk principe: Het spel van vraag en antwoord wordt gespeeld op voet van gelijkheid, “als goden, niet als koningen”, dat is: zonder boosheid. [128]

Rob: In den beginne was het woord? Het begin was door het woord. Het woord is het begin van alles, maar dan wel in de vorm van het gesprek zoals vriend Frans van de squashdans al eerder schreef.  Is het vragen het spel of het juist beantwoorden? Wie bewegen de vragen? Speel met alle ……

Rob Bekker is leraar Nederlands aan het Ithaka College in Utrecht/Maarssen (voorheen: ISK, Internationale Schakelklassen) en verzorgt er de overgang naar het leven, studeren en werken in Nederland voor nieuwkomers.

Magazine SPeEl-ruimte

Het magazine SPeEL-ruimte is nog steeds verkrijgbaar, lees hier het voorwoord en meer over de inhoudEen prachtmiddel ter inspiratie, legitimatie en verbinding. Het magazine is opnieuw alleen in veelvoud (5 of meer) te bestellen. Het is gemaakt om het gesprek over pedagogisch goed onderwijs te voeden en te voeren. In jouw team, op jouw school, met jouw collega’s. De prijzen zijn laag gehouden om het blad zijn weg te laten vinden. Lees verder en verras jezelf en/of een ander.